نظام علیّت یک الگوریتم پیچیده

نظام علی و معلولی را می‌توان به یک الگوریتم پیچیده تشبیه کرد یا به زبان ساده‌تر یک ساختار برنامه‌نویسی شده که مهندس عالم و قاهر و حکیمی آن را خیلی دقیق و با درنظر گرفتن تمام احتمالات نوشته است. کسی که مجرد تام است و به تمام عوالم هستی احاطه کامل دارد، هیچ مکان و زمانی و فعلی از چشم او پنهان نمی‌ماند، چون فراتر از ماده و مادات است و ناظر به تمام ماجراهای عالم هستی است. او می‌داند که فلانی در فلان تاریخ در فلان لحظه فلان کار خوب یا بد را انجام می‌دهد و در طول زندگی چه انتخاب‌های خوب یا بدی می‌کند و چه ماجراها و چه داستان‌ها و امتحاناتی برای او پیش می‌آید. اصلاً زمان و حرکت برای او معنا ندارد، او فراتر از زمان، ثابت و استوار ایستاده است و بر همه چیز تسلط دارد.

برای تقریب به ذهن مورچه ریزی را در نظر بگیرید که طنابی هفت رنگ از جلوی چشم او حرکت می‌دهند. مورچه فقط جلوی چشم خود را می‌بیند، در ساعت اول طناب را سفید می‌بیند و اصلا خبر ندارد یک ساعت پیش چه رنگی بوده و یک ساعت بعد چه رنگی خواهد بود. مورچه در زندان دید و زمان محدود خود سیر می‌کند و از گذشته و آینده خبر ندارد، اگر از او بپرسی آن رنگ سفید چه شد؟ می‌گوید از بین رفت. تا جایی که چشم من کار می‌کند و به اطراف نگاه می‌کنم و چشم تیز می‌کنم چیزی نمی‌بینم، پس آن سفیدی از بین رفته است. در حالی که کسی که بالای سر او ایستاده است به اول و آخر آن طناب احاطه دارد. به همه هفت رنگ نوار در هفت ساعتی که بر مورچه گذشته عالم و آگاه است.

انسان هم مثل مورچه اما در بعدی بزرگتر است که  در زندان دنیا محدود به زمان و مکان خاص خود است، از گذشته و آینده خبر ندارد. بله نفس انسان یک ویژگی منحصر به فرد دارد که می‌تواند با علم و عمل صالح، نفس خودش را رشد بدهد و به کمالات برسد. تا جایی می‌تواند بالا برود که با عقل فعال یا همان صادر اول متحد شود. آنجا دیگر در طول اراده و قدرت خدا، کار خدایی می‌کند.

باید توجه داشت که این مهندس حکیم در طول این ساختار و در هر لحظه از زندگی یک فیدبک یا راه بازگشت در نظر گرفته است. چه توبه و بازگشت به خوبی‌ها و چه توبه و بازگشت به بدی‌ها. همه و همه این ماجراها با در نظر گرفتن اختیار کامل فرد برنامه ریزی شده است.